در شرایطی که روسیه درگیر جنگ اوکراین، ایران درگیر تقابل مستقیم با آمریکا و اسرائیل و چین سرگرم حفظ روابط خود با هر دو طرف است، عراق به یکی از مهمترین میدانهای رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. اهمیت این کشور فقط به نفت محدود نمیشود؛ عراق هم در قلب جغرافیای خاورمیانه قرار دارد و هم یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت جهان است. بغداد همچنین اعلام کرده قصد دارد طی شش سال آینده تولید نفت خود را به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز برساند؛ هدفی که ارزش راهبردی کنترل و نفوذ در صنعت نفت عراق را دوچندان میکند.
عراق حدود ۱۴۵ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشده نفت خام دارد؛ رقمی که نزدیک به ۱۸ درصد ذخایر خاورمیانه و یکی از بزرگترین ذخایر جهان محسوب میشود. هزینه تولید نفت در این کشور نیز تنها حدود ۲ تا ۴ دلار به ازای هر بشکه است. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی عراق کمنظیر است: این کشور در کنار ایران، عربستان، کویت، سوریه، اردن و ترکیه قرار گرفته و به مسیرهای مهم زمینی و دریایی منطقه دسترسی دارد. همین ترکیب نفت ارزان، ذخایر عظیم و موقعیت جغرافیایی باعث شده عراق به میدان رقابت آمریکا، چین و روسیه تبدیل شود.
در سالهای گذشته، چین و روسیه بخش قابل توجهی از نفوذ آمریکا در صنعت انرژی عراق را تصاحب کردند. روسیه در اقلیم کردستان حضور قدرتمندی پیدا کرد و شرکتهای چینی نیز در جنوب عراق و بهویژه در پروژههای نفتی، زیرساختی، پالایشگاهی و صادراتی نفوذ گستردهای به دست آوردند. بر اساس برآوردهای مطرحشده در این گزارش، شرکتهای چینی تا ابتدای دولت دوم ترامپ حدود ۳۴ درصد ذخایر اثباتشده عراق و حدود دو سوم ظرفیت تولید بالقوه این کشور را تحت مدیریت یا مشارکت داشتند. در نتیجه، واشنگتن با خطر کنار گذاشتهشدن از تصمیمات آینده صنعت نفت عراق مواجه بود.
دولت ترامپ برای تغییر این وضعیت، ابتدا فشار بر روسیه و چین را افزایش داد و سپس شرکتهای غربی را دوباره به بخش انرژی عراق بازگرداند. یکی از مهمترین تحولات اخیر، ورود ConocoPhillips به پروژههای نفتی کرکوک از طریق توافق برای خرید سهم ۴۲ درصدی شرکت BP Energy Company of Kirkuk Limited از BP است. این پروژه پنج میدان نفتی شامل بابا دوم، آوانه، بای حسن، جمبور و خباز را در بر میگیرد و میتواند تولید اولیهای حدود ۳۲۸ هزار بشکه در روز داشته باشد که احتمالاً در سالهای آینده به بیش از ۴۵۰ هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت. همزمان، شرکتهای غربی در جنوب و شمال عراق نیز در حال گسترش حضور خود هستند.
در نهایت، رقابت بر سر عراق در واقع بخشی از نبرد بزرگتر برای شکلدهی به نظم جدید انرژی در خاورمیانه است. آمریکا نمیخواهد کشوری با ذخایر عظیم، هزینه تولید بسیار پایین و ظرفیت بالقوه تولید ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز، به حوزه نفوذ انحصاری چین یا روسیه تبدیل شود. از سوی دیگر، چین برای امنیت انرژی خود و روسیه برای حفظ نفوذ ژئوپلیتیکی، انگیزه زیادی برای ماندن در عراق دارند. بنابراین، افزایش تولید نفت عراق تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند توازن قدرت میان واشنگتن، پکن و مسکو در خاورمیانه را برای سالهای آینده تغییر دهد.